Sikjiba (Utbildning)

Personali po tu sikjiba lena ná te diskrimininela tut kon sal sikjakúno, studenti vaj studirinela po vauro sikjiba, sar eksemplura aro manusengo apruniskola.  Douva hin niekimen te diskriminiriela po sameskolan, SFI, shinskolan ta komvux. Douva hin nína niekimen te diskriminiriela kenti ta sikjakúne aro angluniskola ta po phiŕotíjakotšér (fritis).

Kanuni pa diskriminiba hin. Diskriminijako ombudi (DO) mote voĺavel te sijkibonge tšeribongiere ta vaure vá pálal diskriminijako kanuni te diskriminiriela džiko manus te akharela vaure manus bengalide ke vaures, sar eksemplura te jov vaj joi hin homoseksualikano.

Aro kanuni hin rańimen te džiko lela diskriminimen tut ke dóles hin tšetaniba are vaureha:

  • Bij 
  • Vauro bijesko indentiteti vaj manera.
  • Etnikano tšetaniba
  • Religia vaj vaure paśiba
  • Sasteskotéliba
  • Seksualikano dživiba 
  • Beršiba

Ke sal avlo diskrimen saj phukaveha douva DO:ske.

Vauro bengalo arakhiba, sar eksemplura maltretiriba (hóliba) te sar vaure dikhela tut, tu saj phuka Kentos-ta sikjakúnesko ombudiske. Dikh po hortto rig pe dauva patrin. Bengalo arakhiba, sar eksemplura džiko manus dikhela tut, saj tu phuka Kentos-ta sikjakúnesko ombudiske. Dikh pe hortto rig pe dauva patrin. 

Kon saj phuka DO:ske?

Tu saj phuka diskriminiba ka sal sikjakúno aro téluniskola, sikjakúno aro gymnasiaskola, sikjakúne aro särskola, sameskola, džaha po sfi, džaha aro specialnoskola, komvux vaj aro särvux.

Tu kon sal sijkakúno aro apruniskola vaj universitettura, vaj sikjuvela sar eksemplura po manushengo apruniskola vaj džaha po jek kursos po jek sikjibosko tšetaniba saj nína phuka diskriminiba DO:ske. 

Tu  kon ródeha andre aro Jek sikjiba saj nína phuka diskriminiba.

Diskriminiba  hin niekimen ke dóles hin tšetaniba are vaureha:

  • Bij 
  • Vauro bijesko indentiteti vaj manera.
  • Etnikano tšetaniba
  • Religia vaj vaure paśiba
  • Sasteskotéliba
  • Seksualikano dživiba 
  • Beršiba

So saj phukavá DO:ske?

Diskriminiba hin ka personali aro skola, apruniskola vaj aro vaure sikjiba arakhila tut bengalide ke vaure dóleske ke tu sal sar eksemplura biseksualikano vaj hin arakhdilo aro vauro them ke Svédo. Biseksualikano hin ajasavo manus kon rikhila ni džéne ta džúja.

Diskriminiba saj nína áchel te sikjibongiere, rektor vaj vaure personali trakasirinela tut. Te trakasirinela hin ka arakhela džiko komunis bilatšes, sar eksemplura te arakhela tut pe ajasáve náveha vaj spíjavela po manera katta tu ná rikaveha.

Personali aro skola, apruniskola vaj aro vaure sikjiba lena ná te bihaven vaure te trakasirinela vaj diskriminiriela tut. Diskriminiba hin butvares bilokho te dikhel. Jek eksemplura hin reglura soangouvina latšes sárenge, nebi ná horttas sárenge eksemplura tšaijenge ta džújenge.

Douva hin nína niekimen aro kanuni (lága) te diskriminiriela tut dólesko khal te džiko aro tu húpa. Sar eksemplura tu phuride hin homoseksualikane ta tu áveha trakasimen ta diskrimen dólesko khal. Tu saj phuka diskriminiba  Diskriminijako ombudiske.

Eksemplura pa diskriminiba, aro apruniskola vaj are vaure sikjiba.

Eksumplura pa diskriminiba ta so saj phukaves Diskriminijako ombudiske:

  •  Tu leha nalpe aro tu sikjiba ka kameha te aves pálal aro sikjiba pálal phuridengophiŕiba.
  • Sikjiboskiero trakasirinela tut dóleske ke tu sal transvestit.  Tranvisistiti hin ka džúli kólavela pes sar džéno vaj ka džéno kólavela pes sar džúli.
  • Jek apruniskola rihila alti huńiba ka hin tu paśibosko bare díve.
  • Tu kon sal tšai na lela sajpa te džal aro skolakotseliba to piravniensa.
  • Tu sikjiboskiero na mukhela tu te áchel aro sikjiba dólesko khal ke tut hin ADHD.
  • Jek sikjiboskie-ro/ri rikhila tut phalo vahka tu ná kameha.
  • Tu kones rikhila héresko dikhlo leha na áchel aro gymnastika pa tu gymnastikosikjiboskiresta.
  • Jek manusengo apruniskola lena aŕe komuja kon hin feri pasa aro 20-beršiba.
  •  Jek studentiengo tšetaniba ná lena tut aŕe aro jek kursos dolesko khal ke tut hin dikhibosko téliba.
  • Jek skola niekila ka kameha sikjiba aro samisko tšib.

Niekimen te magerimen

Ka phukadal tu skola, apruniskola vaj sikjibosko tšeriboskiero pa diskriminiba ná lena jón te magirimen tut dóleske. Sar eksemplura pa magariba hin, te tu leha bengalide kavieriba.

So hin trakasiba?

Ná lena sikjinbongiere vaj tšek vaure personali aro sikjiba te trakasinela tut ná heĺe vaure sikjakúne vaj studentiura.

Te trakasirinela hin ka arakhela džiko manus bengalide, sar eksemplura te arakhela tut pe náveha vaj spíjavel po jek bilatšo manéra. Ka tu aveha trakasimen pa vauro skolakomálenta vaj kurśoskomálenta mote tu vágunes rakhaves bare komujaha aro skola. Tu mote vágunes rakhaves pe džiko baro komunis po tu skola vaj džiko personali kon tšerila buti sikjibon tšeribongiereske. Tu saj nína kameha vaure komuja te rakhavel dauva komujaha.

Te trakasirinela hin te arakhela džiko manus bengalide, sar eksemplura te arakhel tut pe náveha vaj spíjavel po Jek bilatšo manéra.

Trakasiba hin niekimen ke dóles hin tšetaniba are vaureha:

  • Bij 
  • Vauro bijesko indentiteti vaj manera.
  • Etnikano tšetaniba
  • Religia vaj vaure paśiba
  • Sasteskotéliba
  • Seksualikano dživiba 
  • Beršiba

Trakasiba saj áchel te džiko rakhila pa komuja po Jek manera katta tu ná rikhaveha. Sar eksemplura pa džúja vaj homoseksualikane vaj romale po specialno manera.

Trakasiba saj nína áchel ka arakhela vaure pe náveha sar eksemplura ”blatte”, ”zigenarjävel”, ”lappjävel”, ”mongo”, ”fjolla” vaj ”hora”. Douva saj nína áchel ka koni hin tšerdo jek natisikano truhul po tu skola trakasija hin ajasáve ka jek komuja rikhila pes téle, mulano, pretimen vaj pe vaure manera akhardo bengales. Sáre komuja hin vaurevitika ta rikhina korkores (kokares) so hin trakasiba lenge. Tu sal douva kon saj phenel save lave hin tuke rikhaveha sar trakasiba.

Douva hin sakhojekes vaurevitikanes so jón rikhina sar trakasiba. Tu sal douva kon agorila ka tu hin avlo trakasimen.

So hin seksualikano trakasiba?

Trakasiba saj nína áchel seksualikano. Dóal akharelpe seksualikane trakasiba.  Douva saj áchel te džiko lela phaĺo tuta, vahka tut na kameha dóles vaj phenel te joi vaj jov kamela te áchel tusa vahka tu na kameha. Douva saj nína áchel te džiko sikavela tuke seksualikane farabi so tu na kameha te dikhes vaj spíjavela pa seksi po manera so tu na kameha.

Douva baruvelape so vaure komuja rikhina te so hin seksualikane trakasiba. Tu kon sal avlo trakasimen seksualikanes agorila ke skola vaj sikjiba hin bisigurikano.

Phen stopp!

Douva avelas tšihkas ka tut avehas džor te rakhaveha douva dóleske kon trakasirinela tut te joi vaj jov mote agorpel te trakasimen tut sar eksemplura seksualikano trakasiba.

Univar hin trakasiba jakhe bare te tut na hyoviba te phenel tši. O kanuni phenela tála te komujes mote džanelpe te douva hin trakasiba. Tu saj rakhaves komujensa vaj  rańelpe komujeske kon trakasirinela tut.

Tu saj nína kameha džiko vaures te jelpaven aro rakhiba douva komujeha kon trakasirela tut. 

Ka sikijibosko tšeribongiere huńela te džiko manus pinsila pes trakasimen po sikjiba tála mote sikjibosko steĺobongiero tšeren ródiba te so hin fanudílo ta áchel ajasáve trakasiba. Saj phukaves DO:ske ke sikjibosko tšeribonskokiero ná tšérila tši.

Kanuni phenela te douva hin diskriminiba ka tu aveha trakasimen pa džiko kon tšerila buti télal sikjibosko tšeribongiere, sar eksemplura rektor, skolakoanglesgiere, vaj sikjiboskiere. Tu saj phukaveha douva  Diskriminijako ombudiske (DO).

Douva hin sikjibosko tšeribongieren kones hin angnal svariba te tšek aro skola avelas trakasimen.

Tu sikjibosko tšeribongiere mote tšérel pŕiśibosko buti.

Kanuni phenela sar eksemplura te skoli ta apruniskoli mote tšeren priśibosko buti kajo diskriminiba ta trakasiba. Te tšerelpe priśibosko buti hin te dikhelpe te ná ajasáve fanubi fanulas aro angnal aviba.

Niekimen te magerimen

Ka phukadal tu sikjibosko tšeribongiere pa trakasiba ná lena jón te magerimen tut dólesta. Te magerimen hin sar eksemplura te tu leha bengalide kavieriba.

Jek skola vaj apruniskola lena ná magarimen tu ka tu phukadal lén te jón ná tšérila priśibosko buti kajo diskriminiba ta trakasiba.

Tu saj phuka DO:ske ka aveha  magerimen dóleske ke tu tšerdo phukiba  pa to sikjibosko tšeribongieresta.

Sar me phukaváa DO:ske?

Tu saj phuka Diskriminijako ombudi (DO)  ka tu džinta hin te tu hin avlo diskriminimen po tu sikjiboskothan. Tu saj phuka DO:ske ke tu džinta hin te tu hin avlo diskriminimen ta dóles hin tšetaniba are vaureha:

  • Bij 
  • Vauro bijesko indentiteti vaj manera.
  • Etnikano tšetaniba
  • Religia vaj vaure paśiba
  • Sasteskotéliba
  • Seksualikano dživiba 
  • Beršiba

Tu saj nína phuka tu skola, apruniskola vaj sikjibosko tšeribongiere ka douva na rodel po soske Jek sikjakúno vaj studenti pinsila pes trakasimen vaj ná áchela trakasiba.

Ka džaha aro apruniskola ta tut hin sasteskotéliba ta tuko džinta hin te skolako duitu na latšo tuke tála hin tut sajpa te phuka DO:ske.  Sar eksemplura te fottula ramp skamjakokuŕeske vaj te ná huńiboskoslingi.

Douva hin alti skola, apruniskola vaj sikjibosko tšeribongiere kones hin angnal svariba pa lokale ta sikjibata. 

Dólesko khal saj tu phukaves to skola, apruniskola vaj sikjibosko tšeribongiere DO:ske. Ná sajpa tut te mukhen phukiba pa to skolakomálesta DO:ske.

Kenti aro angluniskola ta sikjakúne aro skola kon hin télal 18 bereh lela ná tšerel phukiba.

Tu tšereha jakhes

DO:ske. Kentosko phúride vaj kones hin angnal svariba saj tšerel phukiba anglal len.

Tu saj feri tšeres jek phukan ka tu tenkaves te tu hin avlo diskriminimen. Ke sal télal 18 bereh mote tu phúride vaj komujes kones hin angnal svariba tuta te muhken pengo džinta te DO džala aro horttiboskotingi. 

Tu mote rańes tu phukiba Diskriminijako ombudiske (DO). Aro phukiba mote tu ranes tu nav, tu adreso ta tu telefonoskonumri. Douva hin latšes ke rańehas nína tu e-postakoadreso.

Tu mote nína rańes dóleske nav kones tu phukaveha. Douva saj áchel skola, apruniskola vaj sikjibosko nav. Ran pańa soske tu tenkaveha te tu hin avlo diskriminimen, hinko douva sar eksemplura tu bij vaj tu beršiba vaj tu religia khal.

Ran jek lin DO:ske vaj pherda phukiboskolin.

Ka kamehas te tšeres Jek phukiba mote tu douva hastes. Jek dieli pa fanubita phurjula bút hastes. Ka fanubiba hin avlo phurideske ná DO:ske sajpa te tšerel tši.

Jakhes tšeravaha ka tu phukiba hin avlo DO:ske

Ka tu bihadal Jek phukiba DO:ske tšéraha ame ródibosko buti. Te lel džaniba te so horttanes hin fanudilo. Douva mienila te ame drabavaha tšihkas tu rańiba ta laha aro džaniba te so hin fanude. Douva konesta tu tšerdal diskriminibako vaj trakasibako phukiba lela nína rakhavel so hin fanudílo. Ka ródibosko buti sikavela te tu hin avlo diskriminimen tála frestavena DO te tšerel te tumen avenas it. Douva mienila te skola, apruniskola vaj sikjibosko tšeribongiere sar eksemplura te kamela prośiba tuta vaj presaven tumen louve.

Kana tu ta tu skola, apruniskola vaj sikjibosko tšeribongiere ná ávena it džinta pa somsiba saj lel DO faniba aro horťiboskotingi. Horttiboskotingi hin hougajo kon agorila ka džiko hin biláguno. Douva na presila tši te lel jelpiba pa DO.

Niekimen te magerimen

Ná lena tu skola, apruniskola vaj sikjibosko tšeribongiero te magerimen tut dóleske ke phukadal lén pa diskriminiba. Náka lena jek skola vaj apruniskola te magerimen tut dóleske ke tu sal phukadal lén te jón ná tšérila priśibosko buti kajo diskriminiba. Tu leha phukaves DO:ske ke skola vaj apruniskola ka jón  magerimenela tut.

Sárekane rétiba

DO hin themuno hougáje.  Sáren hin horttiba te drabavel hougájengo rétiba. Rétiba hin sar eksemplura lin hougájenge.  E-post hin nína ajasavo rétiba.

Dóla rétiba so hin tšundo sar garudo hin sekretes vauro lav pe garudoske. Na sajpa te drabavel infomacia katar DO so hin tšundo sar garudo. 

Tu  sal misto aves te lel kontakto amensa ke tut hin puchiba. Tu leha te rakhaves ródibongiereha ke tut hin puchiba te sar rańehas tu phukiba DO:ske.