Edukátsia (Utbildning)

Manuš kaj kerén bučí koté kaj les čiro edukátsia, naj lenge slóbodo te diskremenin tut kaj phires ande é škola vaj san studento vaj te kamés te les čiro edukátsia pe kavér than, sar ande maj bari škóla. Naj slóbodo te diskremenin ande é sameškóla, SFI,vaj ande specialne školí vaj pe komvux. Sa gadja naj slóbodo te diskremenin glatí ande fundamentalo škóla vaj pe fritis  fritids? 

Si jekh kris kóntra diskriminátsia. Diskrimineringsombudsmannen (DO) músaj te lel sáma pe godolá kaj kerén le edukatsi, thaj kavér, te lempe pala é diskiminatsiáko krís. Diskriminátsia si kana varekon či del jekh manúš sa goda pačiv sar le kavér, naprimer ánda godá ke, voj vaj vo si homosexualno.  
 
Ande é krís ramolpe, ke naj slóbodo kanikaske te diskremenil, kana avél o diváno pa

  • Murš vaj pa žuvlí
  • Sexuálno identitéto vaj sar tu kórkořo ačarés tu
  • Andá saví grúpa san
  • Andá pačamós vaj relígia
  • Andá funkcionáko-pharimós
  • Andá le manušésko sexualimós
  • Andá le manušeske berš

Te areslán diskrimimé sar puřis kaj DO.

Jekh kavér čořimáta si, kana varekon prásal jekh kavér pe sar meazol. Godolés sar puřís kaj Barn och elevombudet. 

Kon sar puříl kaj DO?

Tu sar puřís diskriminátsia te phirés ando elemanarno škóla. Te phires ando gymnasio, vaj ande specialne školí, sameškóla, vaj te studísa pe sfi, vaj pe komvux vaj pe särvux.

Tu kaj san študento pe maj vučí skola vaj ando universitéto, vaj te študísa, naprimér ande kavér sičarimaske škóli sar folkhögskola vaj ande jekh študiáke-čidénimáta sar studieförbund, šaj puřís diskriminátsia kaj DO.

Tu kaj rodés tuke jekh edukátsia, vi tu sar puřís diskriminátsia.

Diskriminátsia naj slóbodo kána avél o diváno pa:

  • Murš vaj pa žuvlí
  • Sexuálno identitéto vaj sar tu kórkořo ačarés tu
  • Andá saví grúpa san
  • Andá pačamós vaj relígia
  • Andá funkcionáko-pharimós
  • Andá le manušésko sexualimós
  • Andá le manušeske berš

So šaj puřív kaj DO?

škóla, vaj ando kavér edukátsiamáta, del tut maj čorí pačiv ánda gadá ke tu san naprimér bisexualno, vaj ke san arakhadó ande jekh kavér them de sar oando Švédo. Bisexualno si jekh manuš kaj si leske drágo vi murš thaj žuvlja.  

Diskriminátsia sar avél kána jekh vuškólári, vaj  školáko -gazda vaj kavér manuš kaj kerén bučí ande é škola, trakaserin tut. Trakaserímáta si kána várekon del tut maj čorí pačiv, naprimér te prasána tut pe varesóste kaj či plačál tut, vaj te keréna čořé bimaladé phirjasá tusa.

Manúškaj kerén bučí ande é škola, vaj ande maj vučí  škóla vaj ande é edukátsia, či lenge naj slóbodo, te thon varekon kavér te kerél trakaseriá vaj te diskriminil tut.

Diskriminátsia sar avel pharó te dikhés. Jekh naprimáta si, statutóra kaj mjasól lašé savorénge, núma či del sa jekh fjeló pačív le šejange thaj le žuvljánge.

Andé é kris rhamolpé, ke naj slóbodo varekáske, te diskremeníl tut pe varesóste andé čirí famílija. Naprimér te avéla čiré dadá homosexualne, thaj ánda goda ankles trakasarimé vaj diskrimimé.

Tu sar puřís diskriminátsia kaj Diskrimineringsombudsmannen.

Naprimáta pa diskriminatsía ande é škóla, vaj ande maj vučí škóla, vaj ande kavér edukátsia

Naprimér så šaj avél diskriminátsia, kaj tusar puřís kaj Diskrimineringsombudsmannen:

  • Či maj mukén tut te studeís, kana kamés te avés palpále kana sas tut dadengo bučako skipimáta. 
  • Jekh vuškolárí trakaseríl tut ánda goda ke san transvestito. Jekh transvestito si jekh žuvlí kaj univár huravélpe sar jekg murš, vaj jekh murš kaj unívar huravélpe sar jekh žuvlí.
  • Jekh maj vučí škóla del tut te keres čiré školáke próbi, kana si tut relegiáke baré žesá.
  • Tu kaj san šej, naj tuke slóbodo te žás pe la školáke  khelímós, ande jekh than čiré phiramnjása.
  • Jekh vuškólari, či mukél tut te avés ande la školáke  sičárimáta, ánda goda ke si tut ADHD.
  • Jekh vuškolarí azbál tut, váreso kaj či plačál tut. 
  • Tu kaj phiravés dihkló, o manuškaj sičarél gimnastika. či mukél tut te avés pe é gimnastika.
  • Jekh maj vučí  škóla, primíl ferdi manušén kaj si ande le bišénge beršénge (20- beršénge) te phirén and lengi škóla.
  • Jekh študiáko organatsia, či primíl tut ande jekh sičarimáta ánda goda ke či dihkés mišto (ánda ke si tut doš pe le jakhá) 
  • Jekh škóla či primíl tut kana kamés sičarimáta pe samítska

Naj slóbodo te štrafoís

Te puřísardan čiri škóla, vaj é maj vučí  škóla, vaj varékon kaj del avrí sičarimáta, pa diskriminátsia, naštín te štráfoín  tut.

Jekh štrafoimata, šaj avél naprimér ke den tut maj čořé školáke  líla.

So si trakaserímáta?

Trakaserimáta si kana várekon či del tut pačiv, naprimér te prasána tu pe váresoste kaj či plačál tut vaj te keréna čořé phirasá.

Te anklesa trakaserimé katar varekon kaj phirel tusa ande é škola, vaj manušésa kaj phirél tusa pe fer savo sičarimáta, trubus maj anglal te des duma varekasa maj phuro andé čiri škola, vaj varekása kaj kerél bučí le manušésa kaj purunčil ande é sičarimáta. Šaj mangés ažutimós katár varékon kavér te del duma le manušésa.

Trakaserimáta si kana várekon či del jekhés pačiv, naprimér te prasána tu pe váresoste kaj či plačál tut vaj te keréna čořé phirasá.

Trakasérimata naj slóbodo kana avél o diváno pa:

  • Murš vaj pa žuvlí
  • Sexuálno identitéto vaj sar tu kórkořo ačarés tu
  • Andá saví grúpa san
  • Andá pačamós vaj relígia
  • Andá funkcionáko-pharimós
  • Andá le manušésko sexualimós 
  • Andá le manušeske berš

Trakaserimáta sar avél, kana varékon del duma pa manuš pe jekh módo kaj či plačál tut. Naprimér ke žuvlja vaj homosexualne vaj řom si kavér fjelao de sar le kavér.

Trakasérimata šaj avél te akharésa vaj te prasás varekon naprimér pe ”blatte” ,”kalořó”, ”zigenarjävel”, ”lappjävel”, ”mongo”, ”fjolla” vaj ”hora” ,kórva. Trakaserimáta šaj evel vi te ramola várekon le nazistonengo semno pe čiro škafó. Trakaserimáta 

So si sexualno trakaserimáta

Trakaserimáta sar avél sexualné. Godá akharélpe sexualné trakaserimáta. Sexualné trakaserimáta sar avél kana varekon azbal tut, vi te kamésa vaj níči, vaj kana varekon phenél tuke te sovés lesa vaj lasa, bi te či kamés. Sexualné trakaserimáta sar avel vi kána varékon kamél te sikavél tuke sexualne patrétsi kaj tu či kamés te dihkés, vaj te kerén dilé phirasá pa sex kaj či plačal tut.

Si but fjelorá gindóra pe soste muanuš ačačarén so si sexualné trakaserimáta. Ferdi tu kaj arešlan sexualne trakaserimé, šaj ačares ke é škóla vaj pe é sitčarimata kaj phires, naj tuke mištó.

Phen dóšta

Tu kaj arélslán trakaserimé, mišto sas tevél te daštís te phenés godoléske vaj godoláke kaj trakaséril tut te ašavél, te trakaseríl tu, naprimer pa  sexualné trakaserimáta.

Unívar kana si baré trakaserimáta, naj svako data kaj trubus te phenes dóšta, vaj te ašavés. Atúnči phenél ke, godo manuš kaj kerél é trakaserimáta, trubul korkřo te ačarél ke gadó si trakaserimáta.

Tu šaj, des dumá le manušésa kaj trakaseríl tut, vaj sar rhamos le manušéske jekh líl. Šaj mangés varékon kavér te ažútil tut, te del duma le manušésa.

Te ašunéla varekon ándala le školáke vaj sičarimáta manuš, ke vaékon ačarélpe trakaserimé músaj godolá te te roden sostar ačarés tut trakaserimé, thaj te ašavén le trakaserimáta thaj te pehnen dóšta te si trakaserimáta karíng tute. Tu šaj puřís kaj DO, te či thodiné čiré sičarimaske manuš zor te róden.

É kris phenél ke si diskriminátsia te ašilan trakaserimé katár varékon kaj kerél bučí le (sičarimaske) edukatsiáke manušenge, naprimér jekh školáke gazda, vaj varekon kavér kaj inkerél ande é sičarimáta vaj edukátsia. Antuči šaj puřís len kaj diskrimineringsombudsmannen (DO).

Pe le edukatsiáke institúti ašél, te len sáma te na anklél kónik ande é škola trakaserimé.

Čiré edukatsiáke institúti músaj te len sáma

É kris phenél, naprimér ke le škóli thaj le maj vučé škóli, músaj te len sáma te na anklél diskriminátsia vaj trakaserimáta. Pe lende ašel te len sama, te na anklél váreso ando anglunipé (anglunimós)

Naj slóbodo te došares

Te puřisardan  čiro edukatsiáke instituto pa trakaresimata, naj lenge slóbodo te štráfoín  tut. Štrafoimáta sars ar avél, naprimer, naprimér te dena tut maj čořé školáke  líla.

Jekh škóla vaj maj vučé škóli, či lengé naj slóbodo te štráfoín  tut, te puřisardan len, ánda goda ke či liné sama te na anklél váreso ando anglunipé pa diskriminátsia vaj pa trakaserimáta.

Tu šaj puřís kaj DO te areslán štrafoímé ánda goda ke puřisardan čiré edukatsiáke institúti.

Sar te puřív kaj DO?

Tu šaj puřís kaj Diskrimineringsombudsmanen (DO) te ačarés ke areslán diskrimimé ande čiri sičarimáta (edukátsia).

Tu šaj puřís kaj DO te ačarésa ke areslán  diskrimimé kana avilo o diváno pa:

  • Murš vaj pa žuvlí
  • Sexuálno identitéto vaj sar tu kórkořo ačarés tu
  • Andá saví grúpa san
  • Andá pačamós vaj relígia
  • Andá funkcionáko-pharimós
  • Andá le manušésko sexualimós
  • Andá manušéske berš  

Tu šaj pruřís čiri škóla, thaj é maj vučí škóla vaj le edukatsiáke instituto te či liné sama sóstar jek študénto ačarélpe trakaserimév aj ánda goda ke či ašadiné vaj te phenén ”dóšta” pa trakaserimáta.

Tu kaj phirés  ande é maj vučí  škóla thaj si tut funktsinato pharimós, thaj ačarés ke le sobi vaj le lokali naj lašé tuket, antuči šaj puřís koda kaj DO. Kam šaj avél naprimer, ke či anzardiné jekh pódo čiré řaténgo-skamín vaj ke ašundimáske-sírmi te šaj ašunés maj mištó.

Sa jekh data si la školáke , é vučí -školáke  vaj é edukatsiáke instituto, pe lende ašél te len sam apa le lokálora thaj pa é sičarímata. Ánda goda šaj puřís čirí škóla vaj é maj vučí -škóla vaj é edukatsiáke instituto kaj DO. Núma našís, naprimér te puřís jekh školáko -vortáko kaj DO.

Gláti ando o fundamentalo škóla vaj manuš kaj phirén ande é škóla kaj ínke či pherde 18 berš, naštin te puřín kaj DO. Le glaténge dadá, vaj godolá kaj areslé te len sáma pa le glati, kaj amburum naj lengé, von sar den andré jekh puřimata le glatengé.

Gadá te kerés

Ferdi jekh puřimáta sar des andré, te tu korkořo ačarés ke areslán diskrimimé. Te san maj ternó de sar 18 berš, músaj čiré dadá vaj godolá kaj areslé te len sáma pa tute, te muken te ingerél o DO čiro diváno kaj é kris.

Tu te ramos čiri puřimata kaj diskrimineringsombudsmannen (DO). Andé é puřimata músaj te ramos čiro anáv, čiro adréso thaj telefonosko-numera. Mištó avlelásas te ramósa čiro e-poštakoadreso.

Músaj te ramos o anáv pe godo kaj puřis. Godo šaj avél la školáke  anáv, é maj vučí - školáko  anav, vaj sar bušól é sičarimáta. Ramosár sóstar tu dingís ke areslán diskrimimé. Ramosár vi pe sóste tu dingís ke areslán diskrimimé, naprimér ánda goda ke san murš vaj žuvlí, vaj pa čire berš, vaj ánda čiri religia. 

Ramosár jekh líl kaj DO vaj pher jeks puřimátengo-blankéto. 

Te kamés te kerés jekh puřimata, músaj te keres é puřimata fugása. Uni žéli pe soste tu kamésas te puřís sar bistérdol fugo thaj našís te vazdés o diváno ande jekh kris. Kana é kris či maj len opre ´puřimata ánda goda ke nakhlas prea but vrjema, naštíl o DO te kerél váreso vaj te vazden o diváno ande é kris.

Gadja kerás amé, kána areslo čiró puřimata kaj DO

Kána tradán jekh puřimata kaj DO, atúnči las amén te rodás. Kana rodás,   žinás sa so tu  ramósardán ande é puřimata, thaj vi las sáma so nakhlás. Godo kaj tu puřísardan pa diskriminátsia vaj pa trakaserimáta, mukás vi les te phenél so nakhlas maškar tuménde.

Te sikavéla o rodimos kaj kerdam, ke areslán  diskrimimé, zumavél o DO te počisarén maškar tumende. Počisarimáta si kána é škóla vaj é maj vučí  škóla, vaj edukátsiako instituto, naprimér mangél peské iertimos tútar vaj pučinén tuké lové. Te si ke čiri škóla vaj é maj vučí  škóla, vaj edukátsiako instituto naštin te ašén ande jekh Počisarimáta, šaj lel o DO o diváno opré ande é kris.

Domstol, si šinado katár o tem, Koté šinén le krisá, thaj von si kaj porenčín thal len sama kana várekon či lel pe pala le krisá.

Či kerélové te les ažutimós katar o DO.

Naj slóbodo te štráfois

čiri škóla, vaj é maj vučí škóla vaj le edukatsiáke instituto naj lenge slóbodo te strafoin tut, ánda goda ke puřisardan len pa diskrinimata.

Jekh  škóla, thaj é maj vučí škóla, či lenge naj slóbodo te štrafoin tut ánda goda ke puřisardan é škóla, vaj é maj vučí škóla, ánda goda ke či kerén bučí kontra diskrinimata. Tu sar puř kaj DO, te štrafoils tut é škóla, vaj é maj vučí škóla.

Ofecialno ram

O DO si šinado katár o them, svořénge si slóbodo te žinén le themske lilá.
Jekh themeske líl si, naprimér jekh ram sar aresél sar jekh líl karíng DO. Vi e-pošta žinžol sar jekh ram.

Núma si ramá kaj si garadé. Sekretess si jekh kavér vorba pa garádo. Naštís te žinés  informatsia  katar DO kaj si todiné garadé.

Mištó avilan, te les kontakto kaj DO, te si tut pušajimata. Tu sar des duma jekh manušésa kaj kerél bučí ande é rodimáta te avéla tut pušajimata, sar te  ramos čiro puřimáta.

Dikh pe čiró čačó rig ande gado iternetosko rig, sar te kerés kana maes kontakto jekhesa ando rodimasko bučí kaj DO.