Bučakoro dživdipe (buti) (arbetslivet)

Tlo butidejdžia (rabotodavco) na tromala te diskriminirinel tut. Te diskriminirinel pe značinela džiko te ovel tuja po bilačheder nego javerencar. Jek butidejdžia na tromala te diskriminirenel tut, tu so sian sar bučakerdo (zaposlimo, vrabotimo), tu so rodea buti, tu sar praksakoro sikljovno ja pale tu sar praktikanti. Tu so sian lindo ki kirija ko jek bučakoro than  ja pale te sian uzajmimo thaj tute isi arakhibe protiv diskriminiribe.

Tu so džaja ko Bučakoro biro ja pale te džaja ko jek kursi ko Bučakoro biro thaj tu sian arakhlo kotar o diskriminiribe.

Tu isi arakhibe protiv o diskriminiribe keda isi tut kontakti disave sindikatea ja pale disave butidejdžiengere organizaciaja. O sindikati šaj te ovel LO, TCO thaj i Unionen. Butidejdžiengiri organizacia šaj te ovel Svensk Näringsliv, Sveriges Hotell- och Restaurangföretagare thaj Sveriges Kommuner och Landsting.

Tut isi arakhibe protiv diskriminiribe te phradžan tli firma thaj te rodea ekonomikano dumodejbe, keda rodea ko primer legitimacia bašo disavo zanati thaj keda isi tut kontakti tle nabutikeribaskere kasaja.

O Diskriminerings ombudsmanen (DO) ka kontrolirinel kaj o butidejdžia thaj o javera ikerena pe ko diskriminiribaskoro kanuni (zakoni).

Tu šaj te prijavine ko sindikati ja pale ko DO tu te pakjaja kaj uljan diskriminirimo ki buti. Te sian dženo (člani) ko jek sindikati angleder sa tu ka prijavine ko sindikati.

Tu šaj te prijavine disavo diskriminiribe te ulo manuš diskriminirimo bašo akala buča

  • Biologikano bij (rod)
  • Manuša so isi olen muršano tha džuvljano identiteti
  • Etniciteti
  • Religiakoro ja pale bašo javer pakjibe
  • Funkciniribaskoro čhinavibe
  • Seksualikano orientiribe
  • Berša

Tu šaj te kere prijava thaj te dikhela pe bilačheder upri tute odoleske so ljiljan, ka le ja pale odoleske so ljiljan sine  dadeskoro/dajakoro tromardo (slobodno) kotar i buti,

Ko šaj te prijavinel ko DO?

Tu šaj te prijavine prijavine disavo diskriminiribe tu te sian bučakerdo, te rodea buti, te sian lindo ki kirija ko jek bučakoro than ja pale te sian uzajmimo ko jek bučakoro than.  Okola so kerena praksa ja pale so sikljona praksa thaj ola šaj te prijavinen diskriminiribe.

Tu šaj te prijavine thaj e budidejdžia, tlo butidejdžija te tano bilačho tuja odoleske so tu sian, siansine ja pale ka ove dad/daj tromardo kotar buti.

Tu so uljan mukhlo tari buti thaj tu šaj te prijavine diskriminiribe. Te ove mukhlo tari buti značinela te čhinave te kere tli buti ko tlo bučakoro than.

Tu sian arakhlo protiv o diskriminiribe:

  • Te džaja ko Bučakoro biro, ja pale te džaja ko jek kurs ko Bučakoro biro.
  • Keda isi tut kontakti disave sindikatea ja pale butidejdžiengere organizaciaja.
  • Keda phravea jek firma  thaj rodea ekonomikano dumodejbe.
  • Keda rodea ko primer legitimacia bašo disavo zanati.
  • Keda isi tut kontakti tle bibučakere kasaja.

O diskriminiribe nane mukhlo keda ov kerela pe bašo akala buča:

  • Biologikano bij (rod)
  • Manuša so isi olen muršano tha džuvljano identiteti
  • Etniciteti
  • Religiakoro ja pale bašo javer pakjibe
  • Funkciniribaskoro čhinavibe
  • Seksualikano orientiribe
  • Berša

So šaj te prijavinav ko DO?

O diskriminiribe tano keda jek butdejdžia tano bilačho tuja nego javerencar, ov tano tuja adžahar odoleske so tu sian biseksualco ja pale odoleske so isi tut javer etniciteti.

Diskriminiribe tano isto keda o butidejdžia (rabotodavco, poslodavco) trakasirinela tut. O trakasiribe tano keda džiko tano tuja bilačho, keda akharela (vikinela) disar tu so na mangea  ja pale kerela tuja peras ko jek bilačho način.

Sarine soj tane šefia računinea pe sar butidejdžie.

Disavo var o diskriminiribe šaj te ovel pharo te dikhel pe. Jek asavko primer tano o regularia kola so dičhona kaj tane šukar sarinenge ama ola kerena te ovel bilačhe jekhe grupa manušenge, ko primer e džuvlenge.

Tut isi arakhibe protiv diskriminiribe ki buti. Tut isi arakhibe protiv diskriminiribe thaj ko bučakoro dživdipe ko primer ko:

  • Kontakti e Butirodibaskoro (Bučakoro) biro
  • Dženibe (členstvo) ko organizacie ko primer butidejdžiengere organizacie ja ko butiledžiengere organizacie
  • Phravibe pli firma, keribe buti ki pli firma, rodibe ekonomikano dumodejbe keda phravea firma
  • Keda rodea legitimacia bašo diasvo zanati

Primeria bašo diskriminiribe ko bučakoro dživdipe

Primer so šaj te ovel diskriminiribe ko bučakoro dživdipe  kova so šaj te prijavine ko Diskriminiribaskoro ombudsmani:

  • Tuke dela tikneder masekoskiri pokin (plata). A isi tumen isto buti ja pale komaj isto buti. Tu pakjaja kaj odova tano bašo tlo bij (so sian murš ja pale džuvli).
  • Tu džaja ko jek bučakoro intervju. Isi tut šukar ocene ama tuke na dela pe i buti. Tu mislinea kaj odova tano odoleske so o butidejdžia dikhela kaj ko intervju alo jek murš soj uravdo ko džuvljane šea.
  • Tut isi šikar ocene ama tu na sian akhardo te dža ko intervju. Tu pačaja kaj odova tano odoleske so o butidejdžia dikhela kaj tute isi avrutno phuvjengoro anav.  
  • Tlo butidejdžia”namurš” eller ”buljaš”. Keda ovea ladžakerdo tegani tlo butidejdžia vakerela kaj odova tano ”peras”.
  • Tu rodindžan jek šukareder (pošukar) buti ko tlo bučakoro than, ama tuke na dindža pe i buti. Tu pačaja kaj odova tano odoleske so tlo butidejdžia na mangela so tu bešea ki astardengiri (sakatengiri) stolica.
  • Tlo butidejdžia vakerela kaj sian bučarno ama thaj vakerela kaj tu sian ”but terno” te ove šefi.
  • Tuke na dela pe ekonomikano dumodejbe kaj te šaj te phrave tli firma. Tu pačaja kaj odova tano odoleske so okova so dela o ekonomikano dumodejbe pačala kaj sian but phuro.
  • Tli probakiri buti (probno buti) agorkerdža (završindža) pe. Tu pačaja kaj odova ulo odoleske so ačhiljan khamni.
  • Ko jek bučakoro intervju tuke čhivela pe jek pučibe  te nane tut sida. Tu pačaja kaj e butidejdžia isi ole predrasude protiv o afrošvedžania.
  • Tle heteroseksualna amala šaj te len pea pumare romnjen keda isi zabava. Ama tlo partneri nane kanimo. Tu pačaja kaj tlo butidejdžia na mangela kaj tu sian homoseksuali.
  • Tlo butidejdžia dela tuke bilačheder  (pološno) masekoskiri pokin (plata) nego e javerenge soj othe ki buti. Tu pačaja odova tano odoleske so tut isi dikhibaskiri mana.
  • Tlo butidejdžia vakerela disave lafia bašo seksi. Oj ja pale ov thaj pipinela tut mada tu na mangea odova.
  • Jek butirodibaskoro biro na mangela te del tut dumo te arakhe buti. O butiarakhadžia vakerela kaj o firme mangena te čhiven ki buti okole manušen so tane švedžania.

Nane mukhlo te kazninel pe

Tu te prijavindžan tle butidejdžia bašo diskriminiribe, o butidejdžia na tromala te kazninel tut bašo odova. Te ove kaznimo značinela tuke te del pe pobilačheder buti ja pale kaj tu mora te kere but buti avri kotar o bučakoro vreme (prekuvremeno).

O Butirodibaskoro biro ja pale o sindikati na tromala te kazninel tut te prijavindžan olen bašo diskriminiribe.

Soj odova trakasiribe?

Ni jek manuš na trebela te ovel trakasirimo ko plo bučakoro than. Tu na trebela te ove trakasirimo kotar tlo butidejdžia ja pale kotar o javera manuša so kerena buti othe.

Tu na trebela te ove trakasirimo ko primer ni ko tlo Butirodibaskoro biro ja pale keda kontaktirinea tle sindikate.

Te trakasirine džikas značinela te ove džikasaja našukar, ko primer keda džiko akharela (vikinela) tut disar so tu na mangea ja pale te kerel tuja peras ko jek bilačho čhani (način).

O trakasiribe nane mukhlo keda ov kerela pe bašo akala buča:

  • Biologikano bij (rod)
  • Manuša so isi olen muršano tha džuvljano identiteti
  • Etniciteti
  • Religiakoro ja pale bašo javer pakjibe
  • Funkciniribaskoro čhinavibe
  • Seksualikano orientiribe
  • Berša

Trakasiribe šaj te ovel keda manuš vakerela ko jek način so tuke nane šukar. Ko primer keda vakerela pe ko jek specialno način  bašo o džuvlja, bašo o homoseksualcia ja bašo o roma.

Trakasiribe šaj te ovel thaj keda manuš ko primer čhingarela džikas ”blatte”, ”zigenarjävel”, ”lappjävel”, ”mongo”, ”fjolla” ja pale ”hora”. Odova šaj te ovel thaj keda džiko kerela bango trušul (svastika) ko tlo šifonjeri. O trakasiribe kerela o manuš te osetinel pe ladžakerdo, bibahtalo, pretimo ja pale bilačhe dodžardo. Sarinen isi olen pli misla bašo trakasiribe. Tu so ovea trakasirimo tu sian odova so odlučinea kola lafia haljovea sar ladžakerutne.

Sa e manušen isi javer misla bašo trakasiribe. Tu so sian trakasirimo odlučinea dali ka ove ladžakerdo.

Odova tano o bitidejdžia so isi ole odgovornost te čhinavel o trakasiribe.

Soj odova seksualikane trakasiribe?

O trakasiribe šaj te ovel seksualikano. Odoleske vakerela pe seksualikano trakasiribe. Odova tano keda džiko pipinela tut mada tu na mangela odova, ja pale keda ov ja pale o vakerela kaj mangela te pašljol tuja mada tu na mangea. Odova šaj te ovel thaj keda džiko sikavela tuke seksualikane slike a tu na mangea te dikhe, ja pale keda džiko kerela peras bašo seksi ko jek način so tuke na svidžinela pe.  

Sa e manušen isi javer misla so šaj te ovel seksualikano trakasiribe, tu so ovea seksualikane trakasirim/o/i tu sian odova/odoja so odlučinea dali osetinela pe nasigurno e bučakoro than.

Vaker stop!

O Kanuni (zakoni) vakerela kaj okova so trakasirinela trebela te haljol kaj ov/oj trakasirinela.
Odoleske tu so ovea trakasirim/o/i trebela te vakere okoleske/okolake so trakasirinela tut te čhinavel, ko primer o seksualikane trakasiriba.

Tu šaj te vakere e manušea so trakasirinela tut ja pale te hramone (pišine) oleske/olake. Tu šaj te vakere javere manušea kaj te šaj ov/oj te vakerel e manušea so trakasirinela tut.

Disavo var keda o trakasiribe tane but bare tu na trebela te vakere khančik. Tegani o zakoni vakerela kaj o manuš trebela te džanel kaj odova tano trakasiribe.
 
O trakasiribe šaj te ovel diskriminiribe

Te sian trakasirimo kotar o butidejdžia tegani o kanuni vakerela kaj odova tano diskriminiribe.
Diskriminiribe ovela thaj tegani keda o butidejdžia čhivela javere te trakasirinel tut. Tegani tu šaj te prijavine e butidedžia ko sindikati ja pale ko DO. Butidejdžia tano okova manuš soj tlo šefi.   

Keda jek javer bučakerdo (zaposlimo) manuš trakasirinela tut tegani odova nane diskriminiribe.

Ama keda o butidejdžia džanela kaj tu sian trakasirimo ko bučakoro than tegani ov/oj trebela te čhinavel odova. Odova tano tlo butidejdžia so isi ole odgovornost te na ovel trakasiribe ko bučakoro than.

Odova tano diskriminiribe te uljan trakasirimo kotar o manuša so kerena buti ko akala thana

  • Ko Butirodibaskoro biro, ko sindikati ja pale ki jek Butidejdžiengiri organizacia.
  • Ki jek firma ja pale organizacia so dela ekonomikano dumodejbe kaj te šaj te phravel pe firma.
  • Ko organi (vlasti) so dela legitimacie bašo disavo zanati ja pale keda ovea trakasirimo kotar i Bibučakiri kasa.

Tlo butidejdžia trebela te čhinavel

O kanuni (zakoni) vakerela kaj jek butidejdžia mora te čhinavel o trakasiribe ko bučakoro than. Te čhinavel značinela te na ovel asavko diso ko avutnipe (budučnost).

O zakoni vakerela kaj okova butidejdžia so isi ole 25 bučakerde manuša ja pale buteder, trebela te ovel ole jek plani.

Ko plani ka terdžol sar ola ka keren buti protiv o seksualikano trakasiribe ja pale o trakasiribe protiv biologikano bij (rod), etniciteti, religiakoro ja pale bašo javer pakjibe.

O butidejdžia te šunela ja dikhela kaj džiko osetinela pe trakasirimo ki buti tegani o butidejdžia trebela te dikhel soj odova so ulo. Te sikadža pe kaj odova tane trakasiribe tegani o butidejdžia trebela te čhinavel odova.

Te na kerdža tlo butidejdžia khančik (ništo), tegani tu šaj te prijavine tle butidejdžia ko sindikati ja pale ko DO.

Keda prijavinea tu na trebela te ove kaznimo

Tu te prijavindžan tle butidejdžia bašo trakasiribe tegani tlo butidejdžia na tromala te kazninel tut.

Te ovel pe kaznimo značinela te del pe tuke bilačheder buti ja pale te ove čhivdo te kere but buti avri kotar o bučakoro vakti (prekuvremeno).

Jek Butirodibaskoro biro ja pale jek sindikati ni ola na tromana te kazninen tut te prijavindžan olen bašo trakasiribe.

Te kazninela tut tlo butidejdžia tu šaj te prijavine odova ko DO ja pale ko tlo sindikati.

Sar te prijavinav?

Tu te mislinea kaj uljan diskriminirimo kotar tlo budidejdžia tegani tu šaj te prijavine odova ko Diskriminiribaskoro ombudsmani (DO). Te sian dženo ko sindikati tu šaj prijavinea odova odothe.

Tu te mislinea kaj uljan diskriminirimo ko primer kotar i Bibučakiri kasa ja pale kotar o Butirodibaskoro biro thaj odova tu šaj te prijavine ko DO.

Tu šaj te prijavine ko DO te mislinea kaj uljan diskriminirimo  bašo akala buča:

  • Biologikano bij (rod)
  • Manuša so isi olen muršano tha džuvljano identiteti
  • Etniciteti
  • Religiakoro ja pale bašo javer pakjibe
  • Funkciniribaskoro čhinavibe
  • Seksualikano orientiribe
  • Berša

Tu šaj te prijavine tle butidejdžia thaj bašo odova te ponašindža pe tuja pološno ki buti odoleske so ljiljan dadeskoro/dajakoro tromalipe kotar buti, ja pale odoleske so planirinea te le odova, ja pale te sian koasavko bučakoro tromalipe.

O butidejdžia te dikhlja  kaj džiko osetinela pe trakasirim/o ki buti, tegani o butidejdžia mora te dikhel so sine odoja buti. Te sikadža pe kaj odova tano trakasiribe tegani o butidejdžia trebela te čhinavel odova. Te na kerdža tlo butidejdžia khančik bašo odova, tu šaj prijavinea e butidejdžia ko tlo sindikati ja pale ko DO.

Tut so isi funkciniribaskoro čhunavibe (so sian hanikepirimo), obično isi tut pravo te bučakoro than te ovel adaptirimmo (namestimo) sar tuke ka pasujnel. Odova šaj te ovel ko primer te lačharel pe e lokalengoro andrunipe ja pale olengiri aparatura. Jek baro bučakoro than trebela te kerel buteder adaptacie nego jek tikno. Te mangljan buteder informacia bašo odova telefonirin ko tlo sindikati ja pale amende ko DO.

Adžahar šaj te kere

Tu šaj te kere jek prijava tu te mislinea kaj uljan diskriminirimo. Tu šaj te bičhale i prijava ko Diskriminieribaskoro ombudsmani (DO). Nane mukhlo te ove diskriminirimo ni bašo disave buča ki tli familia. Ko primer te isi tut phral soj tano tranvestiti.

Ki prijava ka hramone (pišine) tlo anav, tli adresa thaj tlo telefonikano broj (genj).
Ka ovel šukar te pišine thaj tli e-poštakiri adresa.

Tu trebela te pišine o anav kas so prijavinea. Odova šaj te ovel e butidejdžiaskoro anav, o anav kotar Butirodibaskoro biro, ja pale e sindikateskoro anav. Pišin soske mislinea kaj uljan diskriminirimo.

Pišin te ulo o diskriminiribe bašo tlo etniciteti, buologikano bij (rod) ja pale bašo berša.

Pišin jek ljil dži ko DO  ja pale pher e prijavibaskoro formulari.

Te mangljan te kere jek prijava tegani odoja prijava trebela te ovel kerdi so posigate so šaj. Odova so ovela ko jek bučakoro than preskribirinela  (kosela) pe but sigate. Keda jek ovibe (slučaj) ovela preskribirimo palo odova o DO našti te kerel khančik.

Tu te mangljan tu šaj pišinea i prijava ki tli čhib.

Keda avela tli prijava ko DO amen keraja akava

Keda bičhavea amende ko DO i prijava, amen keraja je rodkeribe (istraga).

Odova značinela kaj amen but pažlivo čitinaja odova so pišindžan thaj dikhaja so ulo. Okoleste/okolate so prijavindžan vakerela pli verzia kotar odova so ulo.

O DO te mislinela kaj tu uljan disriminirim/o/i tegani o DO probinela te kerel te šaj tumen te phanden tumare lafia. Akava lafiphanibe ki praksa šaj te rodel tutar jeribe (izvinibe) ja pale te pokinel pe tuke love.

Tu thaj okova soj prijavimo te našti te phanden tumare lafia tegani o DO džala ponodori e ovibaja (slučaea) ko kirisibaskoro organi (sudo).

Jek krisibaskoro organi tano jek organi so odlučinela dali odova soj kerdo tano bikanunimo (nezakonsko).  

Nane mukhlo  te kazninel pe

Tu te prijavindžan tle butidejdžia ko DO ja pale ko sindikati o butidejdžia na tromala te kazninel tut.

Te ove kaznimo značinela ko primer te del pe tuke bilačheder buča ja pale te trebela te kere but buti avri kotar e bučakoro vreme.

Tu te prijavindžan jekhe Butirodibaskoro biro ja pale jekhe Bibučakere kasa ko DO ni ola na tromana te kazinen tut, ko primer keda rodea buti ola našti te na den tut dumo. 

 Phravdo keribe

O DO tano jek organi. Sarinen is pravo te čitinen e organeskere keriba. Jek organeskoro keriba tano ko primer jek bičhaldo lil. Thaj jek e-pošta tani jek keriba. 

Ama isi keriba soj tane garavde. O lafi sekretesi tano jek aver lafi bašo garavdo. Odoja informacia soj tani klasificirimi kotar o DO sar sekretesi tegani manuš na tromala te čitinel ola.

Te isi tut disave pučiba tu šaj kontaktirinea e DO-e. Te mangljan te puče sar šaj te pišine jek prijava tu šaj kontaktirinea jekhe rodkerdžia (manuš so istražinela o prijave ko DO).